توهم دانایی؛ محصول پنهان شبکه‌های اجتماعی

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی‌ «آفتاب گچساران» ، بهمن اسدی خیرآباد فعال رسانه ای گچساران در یادداشتی نوشت: در عصر انفجار اطلاعات، انسان بیش از هر زمان دیگری به منابع خبری، تحلیل‌ها و دیدگاه‌های گوناگون دسترسی دارد. تنها با چند حرکت انگشت روی صفحه تلفن همراه می‌توان از تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان باخبر شد؛ اما در کنار این دسترسی گسترده، پدیده‌ای آرام و نگران‌کننده در حال گسترش است: «توهم دانایی».

توهم دانایی زمانی شکل می‌گیرد که فرد، به دلیل مواجهه با حجم زیادی از اطلاعات، تصور می‌کند شناخت عمیقی از موضوعات مختلف به دست آورده است؛ درحالی‌که آنچه در اختیار دارد، گاه مجموعه‌ای پراکنده، ناقص و فاقد زمینه‌های لازم برای درک درست واقعیت است.

امروز ممکن است فردی با تماشای یک ویدئوی سی‌ثانیه‌ای درباره یک موضوع اقتصادی، خود را صاحب‌نظر در اقتصاد بداند؛ با خواندن چند جمله درباره یک رویداد سیاسی، درباره انگیزه‌های بازیگران آن قضاوت قطعی کند یا با مشاهده بخشی از یک مصاحبه، درباره شخصیت و عملکرد افراد به نتیجه‌ای نهایی برسد. مشکل اصلی، دسترسی به اطلاعات نیست؛ مشکل آنجاست که اطلاعات محدود، جایگزین شناخت عمیق می‌شود.

شبکه‌های اجتماعی چگونه توهم دانایی را تقویت می‌کنند؟

بخش قابل‌توجهی از محتوای شبکه‌های اجتماعی بر پایه سرعت، اختصار، جذابیت بصری و برانگیختن احساسات مخاطب شکل می‌گیرد. در چنین فضایی، محتوایی که در چند ثانیه توجه مخاطب را جلب کند، ممکن است بیشتر از یک گزارش مستند، مقاله علمی یا تحلیل تخصصی دیده شود.

البته کوتاه بودن محتوا به‌خودی‌خود یک ضعف نیست. گاهی یک ویدئوی کوتاه می‌تواند نکته‌ای ارزشمند را به‌خوبی منتقل کند؛ اما زمانی که مخاطب، محتوای کوتاه را جایگزین مطالعه و بررسی منابع معتبر می‌کند، زمینه برای شکل‌گیری برداشت‌های ناقص فراهم می‌شود.

واقعیت این است که بسیاری از مسائل مهم، به‌ویژه در حوزه سیاست، اقتصاد و روابط اجتماعی، دارای ابعاد متعدد و پیچیده‌اند. فهم این مسائل به شناخت پیشینه، بررسی شواهد، آگاهی از دیدگاه‌های متفاوت و تفکیک واقعیت از تفسیر نیاز دارد؛ مؤلفه‌هایی که معمولاً در یک محتوای چندثانیه‌ای مجال کافی برای ارائه آن‌ها وجود ندارد. درنتیجه، ممکن است فرد اطلاعات بیشتری دریافت کند، اما لزوماً فهم عمیق‌تری به دست نیاورد.

از مصرف‌کننده اطلاعات تا مدعی کارشناسی

یکی از جلوه‌های توهم دانایی در فضای مجازی، تبدیل سریع کاربران به مفسران مسائل تخصصی است. کاربری که تا دیروز آشنایی چندانی با یک موضوع نداشته، پس از مشاهده چند محتوای همسو با دیدگاه خود، ممکن است با اطمینان درباره آن اظهارنظر کند. او گاهی نه‌تنها احتمال اشتباه بودن برداشت خود را نمی‌پذیرد، بلکه دیدگاه مخالف را نیز نشانه ناآگاهی دیگران می‌داند.

در چنین شرایطی، مسئله صرفاً کمبود دانش نیست؛ بلکه فاصله میان میزان واقعی آگاهی و میزان اطمینان فرد به دانسته‌های خود است. انسان ممکن است اطلاعات اندکی داشته باشد، اما به همان اندازه کم، نسبت به‌درستی برداشت خود تردید نکند.

این وضعیت، گفت‌وگوی منطقی را دشوار می‌کند؛ زیرا در گفت‌وگوی سازنده، افراد باید بتوانند شواهد را بررسی کنند، احتمال خطای خود را بپذیرند و در صورت مواجهه با اطلاعات معتبر، دیدگاهشان را اصلاح کنند. وقتی هدف از گفت‌وگو صرفاً اثبات دانایی خود باشد، شنیدن و یادگرفتن جای خود را به جدل و اصرار بر مواضع قبلی می‌دهد.

الگوریتم‌ها و گرفتار شدن در حلقه تأیید

بسیاری از شبکه‌های اجتماعی، محتوا را بر اساس عواملی مانند رفتار گذشته کاربر، میزان تعامل و احتمال جلب‌توجه پیشنهاد می‌کنند. این سازوکارها می‌توانند باعث شوند فرد بیشتر با مطالبی مواجه شود که با علایق و دیدگاه‌های قبلی او سازگارند.

اگر کاربری همواره مطالبی را دنبال کند که برداشت‌های سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی او را تأیید می‌کنند، ممکن است به‌تدریج تصور کند بیشتر مردم نیز مانند او فکر می‌کنند و شواهد موجود، همگی درستی دیدگاهش را ثابت می‌کنند.

درحالی‌که تکرار یک ادعا در چندین صفحه، الزاماً به معنای صحت آن نیست. همچنین، مشاهده مکرر یک دیدگاه به معنای اجماع عمومی درباره آن نخواهد بود. در چنین فضایی، فرد ممکن است به‌جای بررسی مستقل واقعیت، میزان تکرار یک ادعا را معیار اعتبار آن قرار دهد. این همان نقطه‌ای است که مصرف بی‌رویه محتوا می‌تواند قدرت ارزیابی مستقل را تضعیف کند.

توهم دانایی و آسیب‌های اجتماعی

پیامدهای این پدیده به فضای مجازی محدود نمی‌شود. برداشت‌های ناقص و قضاوت‌های شتاب‌زده می‌توانند وارد روابط خانوادگی، محیط کار، مناسبات اجتماعی و حتی تصمیم‌گیری‌های عمومی شوند.

برای مثال، انتشار بخشی از یک سخنرانی بدون ارائه متن کامل، می‌تواند برداشت مخاطب را تغییر دهد. انتشار تصویری بدون توضیح زمان و مکان وقوع آن ممکن است مخاطب را درباره یک رویداد به‌اشتباه بیندازد. همچنین، بازنشر یک ادعای تأیید نشده از سوی چند صفحه پرمخاطب می‌تواند این تصور را ایجاد کند که آن ادعا حقیقتی اثبات‌شده است.

در چنین شرایطی، برخی کاربران پیش از بررسی منبع، صحت خبر و زمینه وقوع رویداد، آن را بازنشر می‌کنند یا درباره افراد و گروه‌ها به قضاوت می‌پردازند. نتیجه این رفتار می‌تواند گسترش شایعات، آسیب به اعتبار اشخاص، تشدید اختلافات و کاهش اعتماد عمومی باشد.

ازاین‌رو، مسئولیت کاربران در قبال محتوایی که تولید یا بازنشر می‌کنند، موضوعی جدی است. هر کاربر، حتی بدون داشتن عنوان خبرنگار یا تحلیلگر، می‌تواند در شکل‌گیری فضای آگاهی عمومی یا گسترش اطلاعات نادرست نقش داشته باشد.

راه مقابله با توهم دانایی چیست؟

مقابله با این پدیده، بیش از آنکه به محدود کردن دسترسی به اطلاعات وابسته باشد، به اصلاح شیوه مواجهه با اطلاعات نیاز دارد. نخستین گام، تقویت تفکر انتقادی است؛ یعنی پیش از پذیرفتن یا رد کردن یک ادعا، درباره منبع، شواهد و استدلال‌های ارائه‌شده پرسش کنیم. گام دوم، مراجعه به منابع متنوع و معتبر است. نباید تنها به یک صفحه، یک کانال یا یک فرد برای شناخت موضوعات پیچیده تکیه کرد.

گام سوم، تفکیک آگاهی اولیه از تخصص است. آشنایی با یک موضوع می‌تواند نقطه شروع یادگیری باشد، اما نباید آن را با تسلط کامل بر موضوع اشتباه گرفت. گام چهارم، تمرین پذیرش ندانستن است. اعتراف به اینکه درباره موضوعی اطلاعات کافی نداریم، نشانه ضعف نیست؛ بلکه می‌تواند آغاز یک مسیر درست برای یادگیری باشد.

و سرانجام، باید به یاد داشته باشیم که هر محتوای پربازدیدی الزاماً معتبر نیست و هر سخن مطمئن و قاطعانه‌ای نیز لزوماً بر پایه دانش و شواهد بیان نمی‌شود.

دانایی با دیدن آغاز می‌شود، اما با اندیشیدن شکل می‌گیرد

رسانه‌های اجتماعی فرصت‌های ارزشمندی برای یادگیری، اطلاع‌رسانی و تبادل تجربه فراهم کرده‌اند. مسئله، نفی این ابزارها نیست؛ بلکه شناخت محدودیت‌های آن‌ها و استفاده آگاهانه از ظرفیت‌هایشان است.

اگر قرار باشد هر ویدئوی کوتاه را معادل یک دوره آموزشی، هر جمله پرمخاطب را جایگزین پژوهش و هر برداشت شخصی را حقیقتی قطعی بدانیم، ممکن است در میان انبوه اطلاعات، از فهم واقعیت فاصله بگیریم.

جامعه آگاه، جامعه‌ای نیست که در آن‌همه درباره همه‌چیز اظهارنظر کنند؛ بلکه جامعه‌ای است که در آن افراد میان دانستن و گمان کردن تفاوت می‌گذارند، برای ادعاهای خود دلیل می‌آورند و در برابر شواهد معتبر، آمادگی اصلاح دیدگاهشان را دارند.

در عصر انفجار اطلاعات، شاید مهم‌ترین نشانه دانایی این نباشد که چقدر حرف برای گفتن داریم؛ بلکه این باشد که تا چه اندازه می‌توانیم درست ببینیم، عمیق بیندیشیم و مسئولانه قضاوت کنیم؛ زیرا خطر بزرگ عصر رسانه، فقط ندانستن نیست؛ گاهی این است که انسان، پیش از آنکه واقعاً بداند، تصور کند همه‌چیز را می‌داند.

انتهای خبر/