زبانه‌های آتش همچنان در کمین جنگل‌های کهگیلویه‌وبویراحمد!

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی‌ «آفتاب گچساران» ،زاگرس همان سرزمین نام‌آشنایی است که سال‌هاست آتش برای گرفتن جان بلوط‌هایش له‌له می‌زند؛ بلوط‌هایی که نسل‌های متوالی، سایه‌سار و ثمره آنها را بخشی از زندگی خود دانسته‌اند.

زاگرس؛ سرزمین بلوط‌های ایستاده

در کهگیلویه و بویراحمد، بلوط تنها یک گونه گیاهی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردم این سرزمین است. از گذشته‌های دور، درخت بلوط در زندگی عشایر و روستاییان نقشی اساسی داشته و دانه آن در تغذیه دام و انسان، برگ و شاخه‌های آن در تأمین نیازهای روزمره و سایه آن در پناه دادن به انسان و دام کاربرد داشته است.

امروز اما همین میراث طبیعی با تهدیدهای متعددی مواجه است؛ آتش‌سوزی، بیماری‌های درختی، قطع بی‌رویه، تهیه هیزم و زغال، توسعه اراضی کشاورزی، احداث راه، ساخت‌وساز، سنگ‌شکن‌ها، کوه‌خواری و زمین‌خواری و البته بی‌احتیاطی گردشگران، بخشی از فشارهایی است که بر پیکره جنگل‌های زاگرس وارد می‌شود.

با این حال، هنوز می‌توان در گوشه‌گوشه کهگیلویه و بویراحمد، بلوط‌هایی را دید که با وجود زردی و فرسودگی، همچنان ایستاده‌اند؛ درختانی که هر کدام بخشی از خاطرات مردم این دیار را در خود جای داده‌اند.

۹۰ درصد استان؛ جنگل و مرتع

کهگیلویه و بویراحمد از مناطق مهم کشور از نظر تنوع زیستی و پوشش جنگلی و مرتعی است. بر اساس آمار ارائه‌شده در این گزارش، حدود ۵۶ درصد مساحت استان، معادل ۸۷۳ هزار و ۶۰۰ هکتار، جنگل و حدود ۳۴ درصد، معادل ۵۵۲ هزار و ۷۰۰ هکتار، مرتع است؛ یعنی در مجموع حدود ۹۰ درصد مساحت استان را اراضی منابع طبیعی و ملی تشکیل می‌دهد. حدود ۵۵۰ هزار هکتار از این عرصه‌ها نیز در زمره نقاط بحرانی عنوان شده است.

بلوط گونه غالب جنگل‌های استان است و در کنار آن گونه‌هایی همچون بنه، ارس، زالزالک، زبان گنجشک، کیکم و بادام وحشی نیز در این عرصه‌ها دیده می‌شوند. همین وسعت و تنوع طبیعی، اهمیت کهگیلویه و بویراحمد را دوچندان کرده و در مقابل، مسئولیت دستگاه‌های متولی برای حفاظت از این سرمایه را نیز سنگین‌تر می‌کند.

آتش؛ دشمنی که همیشه از دل جنگل نمی‌آید

آتش‌سوزی در جنگل‌های زاگرس تنها یک حادثه طبیعی نیست. بخش قابل توجهی از حریق‌ها با رفتار انسانی ارتباط دارد؛ از روشن کردن آتش در تفرجگاه‌ها و رها کردن سیگار و کبریت گرفته تا آتش زدن بقایای مزارع، اقدامات عمدی برای توسعه اراضی و برخی رفتارهای پرخطر در مجاورت عرصه‌های طبیعی.

در کنار عوامل انسانی، افزایش دمای هوا، خشک شدن پوشش گیاهی، تراکم علفزارها و مراتع و وقوع صاعقه نیز می‌تواند زمینه گسترش آتش را فراهم کند؛ اما آنچه اهمیت دارد این است که وقتی پوشش گیاهی خشک و متراکم است، یک جرقه کوچک می‌تواند در مدت کوتاهی به حریقی گسترده تبدیل شود.

چهار قرقبان برای ۳۵۰ هزار هکتار!

قدرت‌الله علیپور، رئیس منابع طبیعی و آبخیزداری گچساران، در گفتگو با «صبح زاگرس» درباره وضعیت آتش‌سوزی‌ها اظهار کرد: حدود ۴۰ فقره آتش‌سوزی در شهرستان رخ داده که حدود پنج مورد آن در مناطق حفاظت‌شده و تعدادی نیز در مراتع و عرصه‌های طبیعی اتفاق افتاده است.

وی وسعت عرصه‌های درگیر حریق در مراتع و مناطق طبیعی را حدود ۳۵۰ هکتار عنوان کرد و افزود: بخش دیگری از آتش‌سوزی‌ها در اراضی کشاورزی، مزارع و باغات رخ داده که با همکاری دستگاه‌های مختلف در کوتاه‌ترین زمان ممکن مهار شده است.

علیپور با اشاره به دشواری کار نیروهای منابع طبیعی در زمان وقوع حریق گفت: نیروهای حاضر در عملیات اطفای حریق با خطرات جدی مواجه هستند و مواردی از آسیب‌دیدگی بر اثر سقوط، برخورد سنگ و سوختگی نیز گزارش شده است.

کمبود نیروی انسانی؛ یک چالش جدی

رئیس منابع طبیعی و آبخیزداری گچساران یکی از چالش‌های جدی این مجموعه را کمبود نیروی انسانی دانست و گفت: حدود ۳۵۰ هزار هکتار عرصه نیازمند پایش است، در حالی که تنها چهار قرقبان برای این وسعت در اختیار داریم.

به گفته وی، سهم هر قرقبان حدود ۷۰ هزار هکتار است و طبیعی است که پایش چنین محدوده‌ای با این تعداد نیرو بسیار دشوار باشد.

علیپور همچنین بر ضرورت آموزش کشاورزان تأکید کرد و گفت آتش زدن بقایای مزارع می‌تواند عناصر و ریزمغذی‌های خاک را از بین ببرد و در بلندمدت کیفیت زمین‌های کشاورزی را کاهش دهد.

تجهیز ۱۶ روستا به دستگاه دمنده

حسینی، رئیس حفاظت محیط زیست گچساران، نیز در گفتگو با «صبح زاگرس» با اشاره به اصل ۵۰ قانون اساسی، حفاظت و حمایت از محیط زیست را وظیفه‌ای همگانی دانست.

وی گفت: طی سال‌های اخیر و امسال اقدامات مختلفی برای افزایش آمادگی در برابر آتش‌سوزی انجام شده و حدود ۱۶ روستای حاشیه مناطق طبیعی به دستگاه دمنده مجهز شده‌اند.

حسینی با اشاره به وجود حدود ۴۳ هزار هکتار منطقه حفاظت‌شده در شهرستان گچساران افزود: پنج فقره آتش‌سوزی در این مناطق رخ داده که با همکاری دستگاه‌های اجرایی، دهیاران و جوامع محلی در کمترین زمان ممکن مهار شده است.

وی همچنین از وقوع حدود ۴۰ فقره آتش‌سوزی در مناطق آزاد خبر داد و همکاری منابع طبیعی و محیط زیست را در مهار این حریق‌ها مؤثر دانست.

دسترسی به کانون آتش، مهم‌ترین چالش مناطق صعب‌العبور است

عبدال دیانتی‌نسب، مدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد، در گفتگو با «صبح زاگرس» با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی استان اظهار کرد: کهگیلویه و بویراحمد دارای هفت منطقه حفاظت‌شده، یک پارک ملی و ۶ منطقه شکار ممنوع است.

وی وقوع آتش‌سوزی و دشواری دسترسی نیروهای امدادی به کانون حریق را یکی از مهم‌ترین چالش‌های سال‌های اخیر دانست و افزود: در زمان وقوع آتش‌سوزی در ارتفاعات، انتقال و هلی‌برن نیروهای اطفای حریق با دشواری زیادی همراه است.

دیانتی‌نسب نبود زیرساخت مناسب برای استقرار نیروها، آموزش، برگزاری مانورها و پشتیبانی عملیات را از دیگر مشکلات موجود عنوان کرد.

اختصاص ۶۰ میلیارد تومان برای صیانت از جنگل‌های زاگرس

مدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد در ادامه از اختصاص ۶۰ میلیارد تومان از محل اعتبارات صیانت و حفاظت از جنگل‌های زاگرس خبر داد.

به گفته وی، این اعتبار با پیگیری‌های انجام‌شده و همراهی دستگاه‌های اجرایی استان و پیگیری‌های غلامرضا تاجگردون، نماینده مردم گچساران و باشت در مجلس، برای تقویت زیرساخت‌های حفاظت از جنگل‌ها و مراتع استان اختصاص یافته است.

دیانتی‌نسب گفت این اعتبارات در مناطق گرمسیری و مناطق حفاظت‌شده‌ای همچون کوه‌های خامی، دیل، خائیز و کوه سرخ مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

وی افزود: در قالب این اعتبارات، چهار دستگاه خودرو، یک دستگاه پهپاد و پروژه احداث پایگاه چندمنظوره اطفای حریق در دستور کار قرار گرفته است.

آبریگون؛ پایگاهی برای جنگ با آتش در «وقت طلایی»

پایگاه چندمنظوره اطفای حریق در منطقه آبریگون گچساران، قرار است صرفاً یک محل برای استقرار تجهیزات نباشد.

دیانتی‌نسب درباره کارکرد این پایگاه گفت: این مجموعه علاوه بر پایگاه اطفای حریق، به‌عنوان مرکز آموزش نیروها، محل برگزاری دوره‌های آموزشی و مانورهای عملیاتی و مرکز پشتیبانی نیروهای امدادی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. به گفته وی، پد بالگرد نیز در این مجموعه پیش‌بینی شده تا در زمان وقوع حریق، امکان انتقال سریع نیروها و تجهیزات به مناطق صعب‌العبور فراهم شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همچنین از ایجاد پد بالگرد در ارتفاعات خامی و دیل و در کنار پاسگاه محیط‌بانی جهادآباد در سال‌های اخیر خبر داد.

چرا پایگاه چند منظوره آبریگون؟

دیانتی‌نسب درباره محل احداث این پایگاه نیز توضیح داد: منطقه آبریگون به دلیل قرار گرفتن در موقعیتی مناسب میان چند منطقه حفاظت‌شده شهرستان‌های گچساران، کهگیلویه و باشت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وی نزدیکی به منابع آبی سد چم‌شیر و سد کوثر، دسترسی مناسب به شهر و قرار گرفتن در محدوده‌ای نزدیک به مناطق حفاظت‌شده دیل و خامی را از دیگر دلایل انتخاب این محل عنوان کرد.

پایان استقرار سخت محیط‌بانان در ارتفاعات؟

یکی از کارکردهای مهم این پایگاه، بهبود وضعیت استقرار نیروهای محیط‌بانی و عملیاتی است. دیانتی‌نسب با اشاره به دشواری شرایط کاری محیط‌بانان در مناطق کوهستانی گفت: در گذشته در برخی نقاط امکانات مناسبی برای استقرار نیروها وجود نداشت و مأموران حتی ناچار بودند با هزینه شخصی، محل‌هایی برای استراحت و بیتوته خود در ارتفاعات فراهم کنند.

وی ابراز امیدواری کرد با احداث این پایگاه، شرایط استقرار و پشتیبانی نیروها بهبود یافته و امکان کنترل، پایش و واکنش سریع‌تر در مناطق تحت مدیریت محیط زیست فراهم شود.

نهالستان، آموزش و مانور؛ مأموریت‌های فراتر از اطفای حریق

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تأکید کرد که پروژه آبریگون صرفاً یک پایگاه اطفای حریق نیست. به گفته وی، برای این مجموعه بخش‌هایی از جمله مرکز آموزش، محل برگزاری مانورها، امکانات پشتیبانی و نهالستان پیش‌بینی شده است.

همچنین استفاده مشترک منابع طبیعی و محیط زیست از این مرکز می‌تواند به هماهنگی بیشتر نیروهای عملیاتی در زمان وقوع حریق کمک کند.

هدف اصلی؛ رسیدن به آتش پیش از گسترش

دیانتی‌نسب مهم‌ترین هدف احداث این مرکز را کاهش زمان واکنش نیروهای امدادی و رسیدن به کانون آتش در «وقت طلایی» عنوان کرد. وی گفت: در سال‌های اخیر در محدوده اطراف این پایگاه، حریق‌هایی در مناطقی از جمله ورودی روستای گناوه، منطقه دیل و کوه‌گهر رخ داده و دسترسی به این مناطق برای امدادرسانی با دشواری همراه بوده است.

وی افزود: با راه‌اندازی مرکز آبریگون، امکان اعزام سریع‌تر نیرو و تجهیزات و همچنین استفاده مشترک محیط زیست و منابع طبیعی از ظرفیت‌های موجود فراهم می‌شود تا از گسترش آتش به مناطق دیگر جلوگیری شود.

بهره‌برداری در سه تا چهار ماه آینده

مدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد اعتبار پیش‌بینی‌شده برای احداث این پایگاه را حدود ۱۳ میلیارد تومان اعلام کرد و گفت: امیدواریم پروژه طی سه تا چهار ماه آینده به بهره‌برداری برسد و در اختیار نیروهای عملیاتی قرار گیرد.

وی با اشاره به روند مهار آتش‌سوزی‌ها در مناطق تحت مدیریت محیط زیست اظهار کرد: طی سال‌های اخیر در مدیریت و مهار حریق پیشرفت قابل‌توجهی حاصل شده و آتش‌سوزی‌های رخ‌داده در مناطق تحت مدیریت، در موارد گزارش‌شده بیش از ۲۴ ساعت به طول نینجامیده و در مدت کوتاهی مهار شده‌اند.

استاندار: کاهش ۵۹ درصدی تعداد آتش‌سوزی‌ها

یدالله رحمانی، استاندار کهگیلویه و بویراحمد، نیز در گفتگوی اختصاصی با «صبح زاگرس» ضمن قدردانی از اقدامات انجام‌شده برای احداث پایگاه چندمنظوره اطفای حریق در آبریگون گچساران، از نقش غلامرضا تاجگردون در تأمین اعتبار این پروژه تشکر کرد.

وی گفت: عملیات اجرایی این پایگاه آغاز شده و حدود ۱۷۵ مترمربع زیربنا خواهد داشت و امیدواریم در زمان‌بندی مشخص به نتیجه برسد و اثرگذاری خود را در حفاظت از جنگل‌ها و مراتع نشان دهد.

رحمانی با اشاره به شرایط خاص جغرافیایی استان اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد مساحت کهگیلویه و بویراحمد را جنگل و مرتع تشکیل می‌دهد و استان به دلیل شرایط اقلیمی و پوشش گیاهی، همواره با خطر آتش‌سوزی مواجه است.

استاندار افزود: احداث این پایگاه برای کمک به اطفای آتش در جنگل‌ها و مناطق صعب‌العبور، به‌ویژه مناطق گرمسیری، ضروری است و نیروهای منابع طبیعی و محیط زیست نیز در بهره‌برداری از ظرفیت آن سهیم خواهند بود.

کاهش حریق کافی نیست؛ نقش مردم تعیین‌کننده است

استاندار کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به افزایش بارندگی سال گذشته گفت: میزان بارندگی بیش از ۲.۲ برابر سال قبل بوده و همین موضوع باعث افزایش پوشش گیاهی جنگل‌ها و تراکم مراتع شده بود.

وی ادامه داد: با وجود افزایش پوشش گیاهی و گرمای هوا، انتظار می‌رفت خطر آتش‌سوزی افزایش یابد، اما با مدیریت و همکاری دستگاه‌های مختلف، از جمله مدیریت بحران، محیط زیست، منابع طبیعی، فرمانداران، بخشداران، دهیاران، مردم، گروه‌های محلی و انجمن‌های محیط زیستی، میزان آتش‌سوزی کاهش یافت.

رحمانی تصریح کرد: طبق گزارش‌های ارائه‌شده، تعداد آتش‌سوزی‌ها نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۹ درصد کاهش داشته و سطح هکتاری آتش‌سوزی نیز ۳۵ درصد کمتر شده است.

وی با این حال تأکید کرد که این میزان کاهش به معنای کفایت اقدامات نیست و نقش مردم در پیشگیری از حریق همچنان بسیار مهم است.

جنگلداری اجتماعی؛ مردم، حافظان مستقیم جنگل

رحمانی در بخش دیگری از سخنان خود به اجرای طرح جنگلداری اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد و گفت: منابع طبیعی بیش از ۲۵۰ هزار هکتار برای اجرای این طرح برنامه‌ریزی کرده است.

به گفته استاندار، در این طرح تلاش می‌شود مردم به نوعی بهره‌بردار منابع طبیعی و جنگل‌های خود باشند و در چارچوب‌های تعریف‌شده، بخشی از مسئولیت حفظ و احیای منابع طبیعی را بر عهده بگیرند.

وی هدف از اجرای این طرح را علاوه بر حفاظت از منابع طبیعی، ایجاد زمینه برای معیشت، اشتغال، تولید و درآمد مردم عنوان کرد.

رحمانی تأکید کرد: منابع طبیعی سرمایه‌ای است که باید از آن بهره‌مند شد، اما در عین حال باید آن را با کیفیت بهتر به نسل آینده منتقل کرد.

«البرز»؛ روایتی از مسئولیت انسانی در برابر طبیعت

در میان تمام روایت‌های مربوط به آتش‌سوزی جنگل‌های زاگرس، نام «البرز زارعی» نیز یادآور انسانی است که در مسیر حفاظت از طبیعت، جان خود را از دست داد. او را می‌توان نمادی از فداکاری نیروها و مردمی دانست که در زمان وقوع حریق، بدون توجه به سختی مسیر و خطرات پیش‌رو، برای نجات جنگل وارد میدان می‌شوند.

اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است: آیا باید همیشه منتظر قهرمانانی باشیم که برای مهار آتش جان خود را به خطر بیندازند یا باید با تقویت پیشگیری، آموزش، تجهیزات و زیرساخت‌ها، اساساً اجازه ندهیم یک حریق کوچک به فاجعه‌ای بزرگ تبدیل شود؟

پاسخ روشن است؛ حفاظت از جنگل نباید به شجاعت فردی در لحظه بحران محدود شود، بلکه باید به یک نظام دائمی پیشگیری و مدیریت بحران تبدیل شود.

هشدار به متولیان؛ پیشگیری ارزان‌تر از جبران خسارت است

تجربه آتش‌سوزی‌های سال‌های اخیر یک واقعیت مهم را نشان داده است: مهار آتش پس از گسترش آن، بسیار دشوارتر از جلوگیری از وقوع یا کنترل آن در دقایق نخست است. در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور زاگرس، نیروها گاهی مجبورند برای رسیدن به محل حادثه مسیرهای سخت و طولانی را طی کنند و در نهایت نیز برای اطفای حریق از ابتدایی‌ترین امکانات استفاده کنند.

استفاده از شاخ و برگ درختان برای مهار آتش، در شرایطی که نیروها با شعله‌های گسترده مواجه‌اند، بیشتر از آنکه یک راهکار پایدار باشد، نشانه دشواری عملیات در برخی مناطق است. در چنین شرایطی، پهپاد، خودروهای تخصصی، دستگاه‌های دمنده، پدهای بالگرد، نیروی آموزش‌دیده، پایگاه‌های عملیاتی، سامانه‌های پایش و مشارکت سازمان‌یافته جوامع محلی می‌توانند فاصله میان «شروع حریق» و «مهار آن» را کوتاه‌تر کنند.

زاگرس فقط با اطفای حریق نجات پیدا نمی‌کند

بحران جنگل‌های زاگرس را نمی‌توان صرفاً با تعداد آتش‌سوزی‌ها یا میزان هکتارهای سوخته سنجید. مسئله عمیق‌تر از این اعداد است. درخت بلوط اگر امروز در برابر شعله آتش ایستادگی کند، ممکن است در سال‌های بعد با بیماری، خشکسالی، چرای بی‌رویه، قطع درخت، فرسایش خاک و تغییر کاربری مواجه شود.

بنابراین حفاظت از زاگرس نیازمند یک زنجیره کامل مدیریت است؛ از پیشگیری و آموزش جوامع محلی تا پایش هوشمند، تأمین نیروی انسانی، تجهیزات اطفای حریق، دسترسی هوایی و زمینی، برخورد قانونی با عوامل عمدی تخریب و اجرای طرح‌های معیشتی برای کاهش فشار اقتصادی بر جنگل.

احداث پایگاه چندمنظوره آبریگون می‌تواند یک گام زیرساختی مهم باشد؛ اما موفقیت واقعی آن زمانی رقم می‌خورد که این پایگاه با نیروی کافی، تجهیزات مناسب، بودجه پایدار، برنامه عملیاتی، مانورهای منظم و هماهنگی واقعی میان منابع طبیعی، محیط زیست، مدیریت بحران، فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها و جوامع محلی همراه شود.

از سوی دیگر، آمار کاهش تعداد و سطح حریق، هرچند نشانه‌ای قابل توجه از بهبود عملکرد مدیریت حریق است، اما نباید باعث کاهش حساسیت نسبت به خطر شود. جنگل زاگرس یک سرمایه یک‌ساله نیست که با یک بودجه یا یک پروژه جبران شود؛ حاصل قرن‌ها شکل‌گیری یک اکوسیستم است. امروز هر بلوطی که می‌سوزد، تنها یک درخت از بین نمی‌رود؛ بخشی از خاک، تنوع زیستی، ذخیره آب، زیستگاه جانوران و حافظه طبیعی این سرزمین نیز آسیب می‌بیند.

از همین رو، هشدار اصلی این گزارش روشن است و وقت آن رسیده که پیشگیری از آتش‌سوزی جنگل‌ها از یک اقدام مقطعی در فصل گرما، به یک برنامه دائمی و اولویت‌دار در مدیریت منابع طبیعی کهگیلویه و بویراحمد تبدیل شود؛ چرا که برای زاگرس، هر دقیقه تأخیر می‌تواند به قیمت سوختن سال‌ها سرمایه طبیعی تمام شود.

گزارش از یاسرمرادی

انتهای خبر/