الگوی فاطمی بهترین راهکار برای کاهش آسیب‌های اجتماعی / درس‌هایی که حضرت زهرا (س) به ما می‌آموزد

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی‌ «آفتاب گچساران» ، ایام فاطمیه فرصتی برای بازخوانی مکتبی است که در آن ایمان و معنویت با آگاهی، حقیقت‌طلبی، عدالت‌خواهی و مسئولیت اجتماعی پیوند خورده است. شخصیت حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تنها در ابعاد عبادی و خانوادگی خلاصه نمی‌شود، بلکه سیره ایشان الگویی ماندگار برای حضور آگاهانه در جامعه، دفاع از حقوق مردم، تربیت نسل مؤمن و مسئولیت‌پذیری در برابر تحولات اجتماعی به شمار می‌رود.

در روزگاری که جامعه با چالش‌هایی همچون تغییرات نسلی، گسترش آسیب‌های اجتماعی، پیچیدگی‌های رسانه‌ای، کاهش برخی سرمایه‌های اجتماعی و ضرورت تقویت بنیان خانواده مواجه است، بازخوانی عملی سیره فاطمی می‌تواند زمینه‌ای برای اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی فراهم کند.

به همین مناسبت، صبح زاگرس در گفتگویی تفصیلی با حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عنایت هاشمی‌منش، امام‌جمعه گچساران، ابعاد اجتماعی، فرهنگی و معرفتی سیره حضرت زهرا (س)، نسبت فاطمیه با مسئولیت‌های امروز جامعه، ضرورت جهاد تبیین، شیوه ارتباط با نسل جوان، نقش هیئت‌های مذهبی و جایگاه شعار امسال فاطمیه را بررسی کرده است. آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگو است.

فاطمیه؛ فراتر از یک مناسبت سوگواری

صبح زاگرس: اگر بخواهیم از نگاه اجتماعی و سیاسی به سیره حضرت فاطمه زهرا (س) بنگریم، مهم‌ترین پیام این سیره برای جامعه امروز چیست؟

حجت‌الاسلام‌والمسلمین هاشمی‌منش: اگر بخواهیم فراتر از یک مناسبت تقویمی و برگزاری مراسم سوگواری به شخصیت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) نگاه کنیم، باید توجه داشته باشیم که ایشان تنها الگوی عبادت و فضیلت فردی نیستند، بلکه الگویی جامع برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی، آگاهی سیاسی، دفاع از حقیقت و پاسداری از عدالت به شمار می‌روند.

یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیره حضرت زهرا (س) این است که انسان مؤمن نمی‌تواند نسبت به سرنوشت جامعه خود بی‌تفاوت باشد. ایشان در مقطعی حساس از تاریخ اسلام نشان دادند که دفاع از حق، عدالت، کرامت انسانی و حفظ مسیر صحیح جامعه، مسئولیتی همگانی است و سکوت در برابر انحراف و بی‌عدالتی را نمی‌توان فضیلت دانست.

از سوی دیگر، سیره فاطمی اصلاح جامعه را از خانواده آغاز می‌کند. تربیت نسل آگاه، تقویت محبت، حفظ کرامت زن و استحکام بنیان خانواده از دیگر آموزه‌های مهم این مکتب است.

امروز جامعه ما بیش از آنکه صرفاً به بزرگداشت نام و یاد حضرت زهرا (س) نیاز داشته باشد، به جاری شدن منطق زندگی ایشان در رفتارهای اجتماعی و مناسبات انسانی نیازمند است؛ اینکه عدالت‌خواه باشیم، حقیقت را درست روایت کنیم، در برابر مشکلات مردم مسئولیت‌پذیر باشیم و برای ساختن جامعه‌ای اخلاقی‌تر و منسجم‌تر تلاش کنیم.

صیانت از ارزش‌ها؛ مهم‌ترین درس مقایسه صدر اسلام با امروز

صبح زاگرس: میان شرایط اجتماعی دوران پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) و جامعه امروز ایران چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی وجود دارد و چه درس‌هایی می‌توان از آن مقطع تاریخی گرفت؟

هاشمی‌منش: یکی از مهم‌ترین شباهت‌ها این است که جامعه اسلامی در هر دو مقطع با مسئله صیانت از حقیقت، حفظ ارزش‌ها و تشخیص درست در شرایط پیچیده اجتماعی مواجه بوده است.

حضرت زهرا (س) در دوران پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) با جامعه‌ای روبه‌رو بودند که از نظر ظاهری همچنان جامعه‌ای دینی بود، اما در تشخیص اولویت‌ها، وفاداری به آرمان‌های پیامبر (ص) و مسئولیت‌پذیری اجتماعی با چالش‌هایی مواجه شده بود. این تجربه تاریخی به ما می‌آموزد که صرف برخورداری یک جامعه از پیشینه دینی و فرهنگی، استمرار ارزش‌های آن را تضمین نمی‌کند؛ بلکه ارزش‌ها نیازمند مراقبت، آگاهی، کنشگری و تبیین مستمر هستند.

نقش مردم و خواص در تعیین مسیر جامعه نیز از دیگر شباهت‌های این دو مقطع است. در آن دوران، موضع‌گیری‌ها، سکوت‌ها و نوع کنشگری افراد تأثیر مهمی در تحولات جامعه داشت. امروز نیز جامعه به سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مسئولیت‌پذیری نخبگان و مشارکت آگاهانه مردم نیاز دارد.

البته تفاوت‌های تاریخی و اجتماعی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. جامعه صدر اسلام درگیر شکل‌گیری نخستین ساختار سیاسی پس از رحلت پیامبر (ص) بود، اما جامعه امروز ایران با ساختارهای تثبیت‌شده حکمرانی، تحولات گسترده جهانی، رسانه‌های نوین، پیچیدگی‌های اقتصادی و تغییرات نسلی مواجه است؛ بنابراین، ابزارها و شیوه‌های ارتباطی متفاوت شده‌اند، اما اصل مسئولیت‌پذیری در برابر حقیقت همچنان پابرجاست.

مهم‌ترین درس این مقایسه آن است که وفاداری به ارزش‌ها نباید به تکرار ظواهر و شعارها محدود شود، بلکه باید در عدالت‌خواهی، صداقت، پاسخگویی، حفظ کرامت مردم و اصلاح مستمر امور جامعه نمود پیدا کند.

مسئولیت اجتماعی؛ از مردم تا صاحبان قدرت

صبح زاگرس: حضرت زهرا (س) در مقطعی حساس نسبت به سرنوشت جامعه اسلامی احساس مسئولیت کردند. این مسئولیت‌پذیری امروز چه وظایفی را متوجه مردم، نخبگان و مسئولان می‌کند؟

هاشمی‌منش: یکی از مهم‌ترین درس‌های سیره حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) این است که ایمان و دینداری واقعی، انسان را از مسئولیت اجتماعی جدا نمی‌کند، بلکه او را نسبت به سرنوشت جامعه حساس‌تر و مسئول‌تر می‌سازد.

خداوند متعال در آیه ۱۳۵ سوره نساء می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَیٰ أَنْفُسِکُمْ»؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره برپادارنده عدالت و گواه برای خدا باشید، هرچند به زیان خودتان باشد.

حضرت زهرا (س) می‌توانستند در محدوده زندگی فردی و خانوادگی خود باقی بمانند، اما هنگامی که جامعه اسلامی با مسئله‌ای سرنوشت‌ساز مواجه شد، احساس مسئولیت کردند و با آگاهی، شجاعت و استدلال وارد میدان شدند.

البته مسئولیت اجتماعی متناسب با جایگاه و ظرفیت هر فرد متفاوت است. مردم وظیفه دارند نسبت به مسائل جامعه بی‌تفاوت نباشند، آگاهانه مشارکت کنند، مطالبه‌گر باشند و در عین حال برای حفظ وحدت و سرمایه اجتماعی بکوشند. نخبگان و دانشگاهیان باید حقیقت را بدون مصلحت‌اندیشی‌های نادرست بیان کنند، قدرت تحلیل جامعه را افزایش دهند و از تحریف، هیجان‌زدگی و قضاوت‌های غیرمنصفانه جلوگیری کنند. خواص و صاحبان نفوذ اجتماعی نیز مسئولیت سنگین‌تری دارند؛ زیرا سکوت، موضع‌گیری و حتی نوع بیان آنان می‌تواند بر افکار عمومی و مسیر تحولات جامعه اثر بگذارد.

مسئولان بیش از همه باید خود را در برابر مردم پاسخگو بدانند. در منطق فاطمی، مسئولیت و جایگاه اجتماعی امتیاز نیست، بلکه امانتی است که باید با عدالت، صداقت، خدمت و توجه به کرامت مردم از آن پاسداری کرد. یکی از نیازهای جدی جامعه امروز ما عبور از فرهنگ تماشاگر بودن و تقویت فرهنگ مشارکت و مسئولیت‌پذیری است. هرکس باید به اندازه توان، تخصص و موقعیت خود در ساختن جامعه نقش ایفا کند.

مسئولیت اجتماعی نباید صرفاً به مطالبه‌گری از دیگران محدود شود. نمی‌توان از مسئولان انتظار صداقت داشت، اما خودمان در زندگی فردی به آن پایبند نباشیم؛ نمی‌توان از وحدت سخن گفت، اما به اختلاف و تخریب دامن زد.در همین زمینه، فرمایش امام خمینی (ره) که اصلاح جامعه را در گرو اصلاح افراد می‌دانند، یک اصل اساسی و راهبردی برای زندگی اجتماعی است.

الگوی فاطمی؛ راهکاری برای عبور از اختلافات و آسیب‌های اجتماعی

صبح زاگرس: چگونه می‌توان از سیره حضرت زهرا (س) برای مواجهه با اختلافات، بحران‌ها و شکاف‌های اجتماعی امروز الگوبرداری کرد؟

هاشمی‌منش: یکی از ظرفیت‌های مهم و کمتر مورد توجه قرارگرفته در سیره حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها)، امکان استخراج الگو برای مواجهه اخلاقی و مسئولانه با بحران‌ها و اختلافات اجتماعی است. البته الگوگیری از حضرت زهرا (س) به معنای یکسان دانستن شرایط تاریخی آن دوران با جامعه امروز نیست، بلکه باید اصول و منطق رفتاری ایشان را شناخت و متناسب با اقتضائات امروز به کار گرفت.

نخستین اصل، حقیقت‌گویی و شجاعت در بیان موضع است. حضرت زهرا (س) نشان دادند که در شرایط دشوار اجتماعی نباید حقیقت را قربانی مصلحت‌اندیشی‌های نادرست کرد. اصل دوم، حفظ کرامت انسان‌ها حتی در شرایط اختلاف است. اختلاف‌نظر نباید به تخریب شخصیت، تحقیر و حذف اجتماعی افراد منجر شود. جامعه‌ای که در آن مخالفان یکدیگر را از دایره احترام و گفت‌وگو خارج می‌کنند، به‌تدریج سرمایه اجتماعی خود را از دست می‌دهد.

اصل سوم، تقدم اصلاح جامعه بر منافع فردی و گروهی است. انسان باید بتواند منافع شخصی و تعلقات گروهی خود را در برابر مصالح عمومی مدیریت کند. امروز نیز عبور از شکاف‌های اجتماعی نیازمند آن است که منافع ملی و خیر عمومی را بر رقابت‌های محدود جناحی و گروهی مقدم بدانیم.

ما پیش از آنکه در برخی مسائل با یکدیگر اختلاف داشته باشیم، در سرنوشت این سرزمین، آینده نسل‌های بعد و بسیاری از ارزش‌های انسانی و ملی مشترک هستیم. به اعتقاد من، توجه عملی به همین آموزه‌ها می‌تواند در تقویت همبستگی اجتماعی، کاهش تنش‌ها و مقابله با بخشی از آسیب‌های اجتماعی مؤثر باشد.

جهاد تبیین؛ روشنگری با منطق و استدلال

صبح زاگرس: چه ارتباطی میان سیره حضرت زهرا (س) و مفهوم جهاد تبیین وجود دارد و امروز چگونه می‌توان از این الگو در مقابله با تحریف و جنگ روایت‌ها استفاده کرد؟

هاشمی‌منش: یکی از پیوندهای عمیق میان سیره حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) و مفهوم امروزین جهاد تبیین، مسئولیت روشنگری در شرایط ابهام، تحریف و غبارآلود شدن فضای اجتماعی است.

خداوند متعال در آیه ۶ سوره حجرات می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر فردی خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق و بررسی کنید. حضرت زهرا (س) در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، صرفاً به بیان یک موضع شخصی اکتفا نکردند، بلکه با استدلال، احتجاج، یادآوری حقایق تاریخی و تبیین مبانی اعتقادی تلاش کردند جامعه را نسبت به حقیقت آگاه کنند.

روشنگری با صرف سخن گفتن تفاوت دارد. روشنگری یعنی کمک به جامعه برای درست دیدن، درست فهمیدن و درست قضاوت کردن. امروز جامعه ما با شرایطی مواجه است که حجم بالای اطلاعات، اخبار جعلی، شایعات و روایت‌های متعارض گاهی تشخیص حقیقت را دشوار می‌کند. در سیره حضرت زهرا (س)، روشنگری مبتنی بر منطق، استدلال و احتجاج است. امروز هم نمی‌توان با شعار، پاسخ‌های کلیشه‌ای و انکار پرسش‌های جامعه، ذهن مخاطب را اقناع کرد.

هر نسل و هر گروه اجتماعی اقتضائات ارتباطی خاص خود را دارد. نمی‌توان با یک ادبیات ثابت با نوجوان، دانشگاهی، خانواده و فعال رسانه‌ای سخن گفت. جهاد تبیین زمانی اثربخش خواهد بود که زبان جامعه را بشناسد و با نیازهای واقعی مخاطب ارتباط برقرار کند.

اگر نیروهای آگاه، دلسوز و صاحب‌نظر در زمان مناسب به تبیین واقعیت‌ها نپردازند، دیگران فضای روایت را شکل خواهند داد. هدف نهایی باید تربیت نسلی باشد که خودش بتواند خبر درست را از نادرست تشخیص دهد، پرسش کند، تحقیق کند و فریب روایت‌های جعلی را نخورد.

نسل جوان را باید شنید، نه اینکه صرفاً برای او سخنرانی کرد

صبح زاگرس: با توجه به تغییرات نسلی و گسترش فضای مجازی، چه تحولاتی در شیوه انتقال مفاهیم دینی و ارتباط با جوانان ضروری است؟

هاشمی‌منش: نسل جوان امروز بیش از آنکه به دنبال شنیدن پاسخ‌های آماده باشد، به دنبال فهمیدن، تجربه کردن و یافتن پاسخ پرسش‌های خودش است. باید بپذیریم که نسل امروز در فضای متفاوتی رشد کرده است؛ نسلی که به منابع گسترده اطلاعات دسترسی دارد، با روایت‌های متنوع مواجه است، قدرت مقایسه دارد و درباره بسیاری از مسائل پرسش‌های جدی مطرح می‌کند.

در چنین شرایطی، صرف تکرار گزاره‌های اعتقادی، حتی اگر کاملاً درست و ارزشمند باشند، لزوماً به معنای انتقال موفق پیام نیست. باید میان حقانیت یک پیام و شیوه انتقال آن تفاوت قائل شویم.

نخستین ضرورت، شنونده خوب بودن است. باید بدانیم جوان امروز چه مسئله‌ای دارد، چه چیزی ذهن او را درگیر کرده، چه تجربه‌ای از جامعه دارد و چه پرسش‌هایی برایش بی‌پاسخ مانده است. اگر از عدالت سخن می‌گوییم، باید عدالت را در رفتار و مناسبات اجتماعی نشان دهیم؛ اگر از صداقت سخن می‌گوییم، باید در عمل صادق باشیم؛ اگر از کرامت انسان حرف می‌زنیم، باید در برخورد با جوانان به شخصیت و انتخاب‌های آنان احترام بگذاریم.

گاهی رفتار ما بسیار بیشتر از گفتار ما تبیین می‌کند.

از سوی دیگر، باید در قالب‌های ارتباطی فعالیت‌های فرهنگی تحول ایجاد کنیم. امروز نمی‌توان انتظار داشت با همان روش‌های چند دهه قبل، با نسلی که در جهان رسانه‌های تعاملی و ارتباطات سریع زندگی می‌کند، ارتباط مؤثر برقرار کنیم. استفاده از ظرفیت هنر، سینما، ادبیات، طنز، روایتگری، فضای مجازی و تجربه‌های واقعی زندگی می‌تواند به انتقال بهتر مفاهیم کمک کند.

نکته مهم دیگر، باور به توانایی جوانان است. جوان نباید صرفاً مخاطب برنامه‌های فرهنگی باشد، بلکه باید در طراحی، تصمیم‌سازی و اجرای آن‌ها نقش داشته باشد. یکی از خطاهای فعالیت‌های فرهنگی، سنجش موفقیت بر اساس تعداد مراسم، سخنرانی‌ها و تولیدات رسانه‌ای است. میزان موفقیت باید با تغییری سنجیده شود که در نگرش، رفتار و احساس تعلق مخاطب ایجاد شده است. ما نباید فقط با نسل جوان سخن بگوییم، بلکه باید با او گفت‌وگو کنیم؛ نباید صرفاً برای او برنامه بسازیم، بلکه باید با مشارکت خودش برنامه‌ریزی کنیم. جوان امروز باید احساس کند نه‌تنها شنیده می‌شود، بلکه در ساختن آینده جامعه نیز سهم و نقش واقعی دارد.

عزاداری معرفت‌محور؛ پیوند اشک، آگاهی و عمل

صبح زاگرس: برای اینکه مجالس فاطمیه از حالت صرفاً احساسی خارج شوند و به محافلی معرفت‌افزا و اثرگذار تبدیل شوند، چه رویکردی باید دنبال شود؟

هاشمی‌منش: ایام فاطمیه فرصتی ارزشمند برای تجدید پیمان با مکتب اهل‌بیت (ع) و بازخوانی ابعاد مختلف شخصیت حضرت فاطمه زهرا (س) است. عزاداری برای آن حضرت، اظهار محبت و ارادت به خاندان پیامبر اکرم (ص) است، اما این محبت زمانی به کمال می‌رسد که به شناخت، معرفت و عمل تبدیل شود.

عزاداری معرفت‌محور علاوه بر تأثیرگذاری بر احساسات، اندیشه و رفتار انسان را نیز متحول می‌کند. در چنین مجلسی، مخاطب تنها با مصائب حضرت زهرا (س) آشنا نمی‌شود، بلکه درباره ایمان، بندگی خداوند، اهتمام به نماز، دفاع از حق، مسئولیت اجتماعی، تربیت فرزند، ساده‌زیستی و توجه به محرومان نیز معرفت پیدا می‌کند.

وقتی از عبادت و بندگی حضرت زهرا (س) سخن می‌گوییم، باید این پرسش را نیز مطرح کنیم که ما تا چه اندازه در زندگی خود به نماز اول وقت، حضور قلب در نماز و رعایت حقوق دیگران پایبند هستیم. یکی از شاخص‌های مهم یک مجلس موفق فاطمی این است که مخاطب پس از پایان مراسم، تصمیم بگیرد تغییری مثبت در زندگی خود ایجاد کند؛ رابطه خود با خداوند را تقویت کند، به خانواده توجه بیشتری داشته باشد و در برابر مشکلات جامعه بی‌تفاوت نباشد. مجلس فاطمی باید هم اشک‌برانگیز باشد، هم آگاهی ببخشد و هم انسان را به حرکت در مسیر حق دعوت کند.

چرا معرفت دینی گاهی به رفتار تبدیل نمی‌شود؟

صبح زاگرس: با وجود برگزاری گسترده مراسم مذهبی، چرا گاهی میان شناخت فضائل حضرت زهرا (س) و الگوگیری عملی از سیره ایشان فاصله وجود دارد؟

هاشمی‌منش: این فاصله یکی از مسائل مهم در حوزه تربیت دینی و فرهنگ‌سازی مذهبی است. البته برگزاری مجالس عزاداری آثار ارزشمند و گسترده‌ای در حفظهویت دینی جامعه دارد، اما برای رسیدن به الگوگیری عملی، صرف برگزاری مراسم کافی نیست.

گاهی معرفت دینی در سطح اطلاعات و دانسته‌ها باقی می‌ماند و به رفتار تبدیل نمی‌شود. ممکن است فردی از فضائل حضرت زهرا (س) آگاهی داشته باشد، اما در روابط خانوادگی، رعایت حقوق دیگران یا انجام مسئولیت‌های اجتماعی، از آن الگوها بهره کافی نبرد.

گاهی نیز محتوای برنامه‌های مذهبی بیشتر بر بیان فضائل و مصائب متمرکز است و کمتر به این موضوع پرداخته می‌شود که چگونه می‌توان آن فضائل را در زندگی امروز اجرا کرد. از سوی دیگر، فاصله میان گفتار و رفتار برخی افراد تأثیرگذار می‌تواند بر مخاطبان اثر منفی بگذارد. اگر از اخلاق فاطمی سخن بگوییم، اما در عمل به اخلاق، انصاف، امانت‌داری و رعایت حقوق مردم توجه نکنیم، پیام تربیتی ما تأثیر لازم را نخواهد داشت.

تربیت دینی با یک مراسم چندروزه تحقق پیدا نمی‌کند، بلکه نیازمند آموزش، تمرین، تکرار و پیگیری است. راهکار اساسی این است که مجالس فاطمیه را به نقطه آغاز یک حرکت تربیتی تبدیل کنیم؛ حرکتی که در خانواده، مدرسه، دانشگاه، اداره، مسجد و جامعه ادامه پیدا کند. به اعتقاد من، عزاداری و معرفت‌افزایی دو بال رسیدن به اهداف اسلام ناب محمدی هستند و باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.

پنج محور برای معرفت‌افزایی در مجالس فاطمیه

صبح زاگرس: محتوای مجالس فاطمیه باید بر چه محورهایی متمرکز باشد تا علاوه بر حفظ شور حسینی و فاطمی، به تربیت دینی و اجتماعی مخاطبان نیز کمک کند؟

هاشمی‌منش: به نظر من، محتوای مجالس فاطمیه باید بر چند محور اساسی تنظیم شود. نخست، حضرت زهرا (س) و بندگی خداوند؛ در این محور باید درباره جایگاه عبادت، دعا، نماز، ارتباط با خداوند و تأثیر معنویت بر زندگی انسان سخن گفته شود.

محور دوم، دفاع از حق است. با تکیه بر منابع معتبر تاریخی می‌توان مواضع آن حضرت در دفاع از حق، عدالت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را تبیین کرد. محور سوم، خانواده است؛ زیرا نقش حضرت زهرا (س) در تربیت فرزندان، همسرداری، مدیریت زندگی و ایجاد محیطی سرشار از ایمان و محبت، موضوعی مهم برای خانواده‌های امروز است.

محور چهارم، توجه به نیازمندان، ایثار، همدلی و کمک به محرومان است. محور پنجم نیز تربیت نسل جوان است. باید نشان دهیم که سیره حضرت زهرا (س) چگونه می‌تواند به جوان امروز در انتخاب‌های اخلاقی، مسئولیت‌پذیری و ساختن آینده‌ای بهتر کمک کند.

پیشنهاد می‌کنم هر سخنرانی با یک پیام کاربردی و قابل اجرا به پایان برسد؛ برای مثال، شرکت‌کنندگان تصمیم بگیرند در ایام فاطمیه برای تقویت نماز در خانواده، آشتی دادن دو نفر، کمک به یک خانواده نیازمند یا رعایت بیشتر حقوق والدین اقدام کنند. به این ترتیب، مجلس عزاداری از یک برنامه مناسبتی به فرصتی برای تربیت اخلاقی و اجتماعی تبدیل می‌شود.

پرسشگری جوانان را فرصتی برای تعمیق معرفت دینی بدانیم

صبح زاگرس: در مواجهه با پرسش‌ها و گاهی شبهات نسل جوان درباره مسائل اعتقادی و تاریخی، چه شیوه‌ای باید در مجالس مذهبی دنبال شود؟

هاشمی‌منش: نسل جوان امروز پرسشگر است و این ویژگی را باید فرصتی برای تعمیق معرفت دینی بدانیم. جوانی که سؤال می‌پرسد، لزوماً با دین مخالف نیست؛ گاهی می‌خواهد باورهای خود را با شناخت و آگاهی بیشتری انتخاب کند. نخستین وظیفه ما فراهم کردن فضای گفت‌وگو و شنیدن محترمانه پرسش‌های جوانان است. برخورد تند با پرسشگر یا متهم کردن او به ضعف اعتقادی، نه‌تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه ممکن است فاصله او را با محیط‌های دینی افزایش دهد.

نکته دیگر، استفاده از منابع معتبر و پرهیز از نقل مطالب ضعیف و غیرمستند در مجالس عزاداری است. بیان فضائل و مصائب حضرت زهرا (س) باید با دقت علمی و تاریخی همراه باشد. اعتماد جوانان زمانی تقویت می‌شود که احساس کنند سخنران در بیان مطالب، امانت علمی را رعایت می‌کند. استفاده از زبان قابل فهم و ابزارهای ارتباطی مناسب نیز اهمیت دارد. تولید پادکست، کلیپ‌های کوتاه، گفت‌وگوهای پرسش‌وپاسخ، محتوای تصویری و برنامه‌های تعاملی در فضای مجازی می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر نسل جوان با معارف فاطمی را فراهم کند.

از سوی دیگر، سیره حضرت زهرا (س) باید با مسائل واقعی زندگی جوانان پیوند بخورد. موضوعاتی مانند هویت، امید به آینده، انتخاب همسر، روابط خانوادگی، مسئولیت اجتماعی، پاکدامنی، عدالت‌خواهی و معنویت از جمله موضوعاتی هستند که می‌توان معارف فاطمی را در ارتباط با آن‌ها تبیین کرد.

اگر می‌خواهیم جوانان با مکتب فاطمی ارتباط عمیق‌تری برقرار کنند، باید هم زبان آنان را بشناسیم، هم به پرسش‌هایشان پاسخ مستند بدهیم و هم با رفتار خود زیبایی‌های این مکتب را نشان دهیم.

محبت اهل‌بیت (ع) باید در رفتار و زندگی مردم نمایان شود

صبح زاگرس: چگونه می‌توان آموزه‌های سیره حضرت زهرا (س) را از مجالس عزاداری به زندگی روزمره مردم منتقل کرد؟

هاشمی‌منش: این موضوع یکی از مهم‌ترین معیارهای موفقیت مجالس مذهبی است؛ زیرا محبت اهل‌بیت (ع) باید در اخلاق و رفتار مؤمن نمود پیدا کند. برای تحقق این هدف، باید آموزه‌های سیره حضرت زهرا (س) را به برنامه‌های مشخص و عملی تبدیل کنیم. در زمینه حق‌طلبی، باید بیاموزیم که در زندگی شخصی و اجتماعی از حق دفاع کنیم، در گفتار و رفتار انصاف داشته باشیم و حقوق دیگران را رعایت کنیم.

در زمینه مسئولیت‌پذیری نیز هر فرد باید وظیفه خود را در خانواده، محیط کار، مدرسه و جامعه به‌درستی انجام دهد. نمی‌توان از مسئولیت اجتماعی سخن گفت، اما در برابر مشکلات مردم بی‌تفاوت بود. ساده‌زیستی و پرهیز از تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی نیز از دیگر آموزه‌های قابل توجه در این زمینه است. در حوزه توجه به محرومان، می‌توان در ایام فاطمیه پویش‌های کمک مؤمنانه، تهیه بسته‌های معیشتی، حمایت از دانش‌آموزان نیازمند و رسیدگی به خانواده‌های آسیب‌پذیر را با حفظ کرامت آنان اجرا کرد. این اقدامات زمانی ارزشمندتر خواهند بود که از یک فعالیت مقطعی فراتر بروند و به فرهنگ مستمر همدلی و خدمت در جامعه تبدیل شوند.

نماز؛ محور اصلاح رفتار فردی و اجتماعی

صبح زاگرس: با توجه به جایگاه نماز در سیره حضرت زهرا (س)، چگونه می‌توان میان مجالس فاطمیه، ترویج فرهنگ نماز و اصلاح رفتار اجتماعی پیوند برقرار کرد؟

هاشمی‌منش: از منظر ستاد اقامه نماز، یک موضوع اساسی، توجه به نماز در سیره حضرت زهرا (س) و تبدیل آن به محور اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است. نماز، اگر با توجه به حقیقت و پیام آن اقامه شود، انسان را به یاد خداوند می‌اندازد و زمینه تقویت تقوا، امانت‌داری، عدالت‌خواهی و پرهیز از ظلم را فراهم می‌کند.

البته نباید تصور کنیم که صرف برگزاری نماز یا حضور در مجلس عزاداری به‌تنهایی تضمین‌کننده همه این آثار است، بلکه باید برای تقویت ارتباط میان عبادت، اخلاق و رفتار اجتماعی برنامه‌ریزی کنیم. هر هیئت در ایام فاطمیه می‌تواند در کنار برنامه‌های عزاداری، دست‌کم یک اقدام فرهنگی و یک اقدام اجتماعی متناسب با نیازهای محله خود انجام دهد. برگزاری نشست خانواده، ترویج نماز در میان نوجوانان، دیدار با خانواده‌های نیازمند یا کمک به رفع مشکلات مردم می‌تواند بخشی از این برنامه‌ها باشد.

هیئت مذهبی تنها محل برگزاری مراسم نباشد

صبح زاگرس: هیئت‌های مذهبی در تقویت همدلی اجتماعی و کاهش مشکلات فرهنگی و اجتماعی محلات چه نقشی می‌توانند ایفا کنند؟

هاشمی‌منش: توجه به آثار فرهنگی و اجتماعی مراسم مذهبی ضروری است و البته این ارزیابی باید منصفانه، واقع‌بینانه و متناسب با ظرفیت هر هیئت انجام شود. هیئت نباید صرفاً محل برگزاری مراسم تلقی شود، بلکه می‌تواند کانونی برای تربیت دینی، تقویت روابط اجتماعی، گسترش اخلاق و خدمت به مردم باشد. در مکتب اهل‌بیت (ع)، عبادت و خدمت به مردم از یکدیگر جدا نیستند و کسی که محبت اهل‌بیت (ع) را در دل دارد، باید نسبت به مشکلات جامعه نیز احساس مسئولیت کند.

هیئت‌ها می‌توانند با شناسایی نیازهای محله، ارتباط با خانواده‌های آسیب‌پذیر، حمایت از نوجوانان، برگزاری جلسات مشاوره خانواده با استفاده از افراد متخصص، ترویج فرهنگ نماز و ایجاد زمینه مشارکت جوانان، نقش مؤثری در ارتقای سلامت فرهنگی و اجتماعی جامعه داشته باشند. در ایام فاطمیه نیز می‌توان برنامه‌هایی مانند «نذر خدمت فاطمی»، «پویش مهربانی به نام حضرت زهرا (س)» و «هر هیئت، یک گام برای حل مشکلات محله» را طراحی کرد. البته در اجرای چنین برنامه‌هایی باید کرامت افراد نیازمند حفظ شود و کمک‌ها بدون تحقیر یا تبلیغ نامناسب صورت گیرد.

برنامه پیشنهادی برای تبدیل فاطمیه به یک جریان فرهنگی و اجتماعی

صبح زاگرس: اگر قرار باشد برای افزایش اثرگذاری مراسم فاطمیه یک برنامه منسجم و قابل اجرا طراحی شود، پیشنهاد شما چیست؟

هاشمی‌منش: طراحی برنامه‌ای منسجم با عنوان «فاطمیه؛ فرصت معرفت، بندگی و خدمت» می‌تواند یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه باشد. در این برنامه باید عزاداری، آموزش معارف، ترویج نماز، تربیت اخلاقی و خدمت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

نخستین مرحله، تبیین معرفت فاطمی از طریق تهیه محتوای مستند و قابل فهم درباره شخصیت حضرت زهرا (س)، جایگاه ایشان در اسلام، عبادت، اخلاق، خانواده و مسئولیت اجتماعی و ارائه آن به هیئت‌ها، مساجد، مدارس و مراکز فرهنگی است. در مرحله دوم، سخنرانان و مداحان باید با استفاده از منابع معتبر، در کنار بیان مصائب و فضائل حضرت زهرا (س)، پیام‌های تربیتی و اجتماعی سیره آن حضرت را تبیین کنند.

مرحله سوم به پیوند فاطمیه با نماز اختصاص دارد. موضوع نماز در سیره حضرت زهرا (س) و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی باید یکی از محورهای مهم برنامه‌های فاطمیه باشد. برگزاری مسابقات فرهنگی، نشست‌های خانوادگی، برنامه‌های ویژه نوجوانان و تولید محتوای رسانه‌ای نیز در همین چارچوب قابل اجراست.

در مرحله چهارم، هر هیئت و مسجد باید متناسب با امکانات خود، یک اقدام عملی در حوزه خدمت اجتماعی تعریف کند. این اقدامات می‌تواند شامل کمک به نیازمندان، حمایت از دانش‌آموزان محروم، رسیدگی به مشکلات خانواده‌ها یا تقویت روابط اجتماعی در محله باشد. در نهایت، پس از پایان ایام فاطمیه، نتایج برنامه باید بررسی شود و نقاط قوت و ضعف آن برای سال آینده مورد استفاده قرار گیرد.

از فاطمیه تا عاشورا؛ استمرار یک مسئولیت تاریخی

صبح زاگرس: پیوند مفهوم خونخواهی در فاطمیه با فرهنگ عاشورا و خونخواهی شهدای کربلا را چگونه می‌توان تحلیل کرد؟

هاشمی‌منش: در فرهنگ شیعه، خونخواهی مفهومی آشناست و قیام امام حسین (ع) و شعار خونخواهی شهدای کربلا در حافظه تاریخی شیعیان جایگاهی ویژه دارد. پیوند این مفهوم با فاطمیه ما را به یک نکته مهم رهنمون می‌کند: مظلومیت و دفاع از حق در تاریخ اهل‌بیت (ع) یک حادثه منفرد و محدود به یک زمان نیست، بلکه حقیقتی است که در مقاطع مختلف تاریخ با صورت‌ها و جلوه‌های متفاوت تکرار شده است. فاطمیه یادآور مظلومیت‌های پس از رحلت پیامبر (ص) و دفاع حضرت زهرا (س) از حق و ولایت است و عاشورا نیز جلوه‌ای دیگر از تقابل تاریخی میان حق و باطل را به نمایش می‌گذارد.

از این منظر، پیوند میان فاطمیه و خونخواهی، پیوند میان دو روایت تاریخی از مظلومیت و دو فراخوان برای مسئولیت‌پذیری در برابر حقیقت است. البته این پیوند بیش از آنکه دعوت به بازتولید خشونت باشد، دعوت به زنده نگه داشتن معیارهای حق، عدالت و آزادگی است؛ معیارهایی که اگر در جامعه زنده بمانند، اجازه نمی‌دهند ظلم عادی شود و مظلومیت انسان‌ها به فراموشی سپرده شود.

بیرق زهرایی در دست نسل امروز

صبح زاگرس: برای انتقال این فرهنگ به نوجوانان و جوانان، چه اقداماتی باید انجام شود تا نسل جدید ارتباطی عمیق و آگاهانه با سیره حضرت زهرا (س) برقرار کند؟

هاشمی‌منش: انتقال فرهنگ فاطمی به نسل جدید، تنها با بازگویی حوادث تاریخی و بیان مصائب امکان‌پذیر نیست. این نسل باید بداند که حضرت زهرا (س) چگونه اندیشیدند، چرا سخن گفتند، از چه حقی دفاع کردند و چه مسئولیتی را در برابر جامعه بر عهده گرفتند.

نسل زهرایی، نسلی است که قدرت تشخیص حق از باطل را در خود تقویت می‌کند، در برابر تحریف و دروغ بی‌تفاوت نمی‌ماند، از حقوق دیگران دفاع می‌کند و برای ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر سهم و مسئولیت خود را می‌شناسد.

در روزگاری که میدان روایت‌ها و رسانه‌ها به عرصه‌ای برای شکل‌دهی به افکار عمومی تبدیل شده است، شناخت تاریخ، سواد رسانه‌ای، قدرت تحلیل و توانایی گفت‌وگوی منطقی از ضرورت‌های حضور آگاهانه در جامعه به شمار می‌رود.

بیرق خونخواهی تنها در دست کسانی نیست که در مراسم فاطمیه حضور پیدا می‌کنند؛ این بیرق می‌تواند در دست نوجوانی باشد که در برابر تحریف حقیقت روشنگری می‌کند، دانشجویی که با دانش و استدلال از عدالت دفاع می‌کند، مادری که فرزندی مسئولیت‌پذیر تربیت می‌کند و جوانی که برای حل مسائل مردم و محله خود قدم برمی‌دارد.

فاطمیه؛ تجدید عهد با حقیقت و مسئولیت اجتماعی

صبح زاگرس: در پایان، اگر بخواهید پیام اصلی ایام فاطمیه را برای مردم و مسئولان بیان کنید، مهم‌ترین توصیه شما چیست؟

هاشمی‌منش: حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تنها متعلق به یک مناسبت تقویمی نیستند، بلکه الگویی برای همه روزهای زندگی و همه نسل‌ها از گذشته تا آینده به شمار می‌روند. باید تلاش کنیم محبت و ارادت به آن حضرت در رفتار فردی، روابط خانوادگی، مسئولیت اجتماعی و خدمت به مردم جلوه عملی پیدا کند.

فاطمیه، تنها موسم بازخوانی یک اندوه تاریخی نیست؛ فرصتی برای بازخوانی یک مکتب است؛ مکتبی که در آن محبت اهل‌بیت (ع) با شناخت حق، دفاع از حقیقت و احساس مسئولیت در برابر سرنوشت جامعه گره خورده است.

شعار «با بیرق خونخواهی ما لشگر زهراییم» نیز تلاش می‌کند همین پیوند را در قالب عبارتی کوتاه و معنادار به تصویر بکشد؛ شعاری که از یک سو یادآور مظلومیت حضرت فاطمه زهرا (س) و از سوی دیگر دعوت‌کننده به بازخوانی مسئولیت پیروان آن حضرت در قبال عدالت و حقیقت است.

خونخواهی در این افق، نه کینه‌ورزی و انتقام‌جویی، بلکه عهدی برای پاسداری از حقیقت و مطالبه عدالت است؛ عهدی که با روشنگری، مسئولیت‌پذیری، رعایت حدود الهی و تلاش برای اصلاح جامعه معنا پیدا می‌کند. بیرق خونخواهی زمانی حقیقتاً زهرایی است که حاملان آن بیش از آنکه از مظلومیت سخن بگویند، در مسیر دفاع از حق گام بردارند؛ بیش از آنکه بر طبل خشم بکوبند، چراغ آگاهی را روشن کنند و بیش از آنکه به گذشته بنگرند، برای ساختن آینده‌ای عادلانه‌تر مسئولیت بپذیرند.

این همان نقطه اتصال فاطمیه با زندگی امروز است؛ جایی که سوگواری به شعور، محبت به معرفت، خونخواهی به عدالت‌خواهی و بیرق زهرایی به پرچم مسئولیت اجتماعی تبدیل می‌شود.

انتهای خبر/